venerdì 11 dicembre 2015

“Shqiptarët në Greqinë pre-mesjetare. Ekzegjezë historike nëpër kronikat bizantine dhe qipriote”




nga arbëreshi Vincenzino Ducas Angeli Vaccaro*
(përktheu dhe redaktoi Brunilda Ternova)


Në sajë të studimeve të dijetarëve të njohur francezë, gjermanë dhe veçanërisht grekë, shumë nga aspektet e errëta të historisë së Greqisë mesjetare, në fund të shekullit të XIX-të, patën denjësisht një shkëlqim të papritur. Baza e punës së tyre, që nevojitet të kujtohen në menyre specifike, ishin të dhënat e marra nëpërmjet lajmeve lokale – pjesërisht të humbura gjatë pushtimit turk – dhe nga dokumentat monumentale të ofruara nga arkivat venedikase, spanjolle, frënge e pjesërisht edhe italiane.  Vetëm në ishullin e Qipros, na kujton Konstantinos Sathas, të dhënat i shpëtuan katastrofës së zemërimit musliman, e midis tyre kemi “Kronikat e Qipros” të Leontoi de Macheras të shkruara rreth vitit 1320 të cilat janë të rëndësishme për këtë anketë historike. Dorëshkrimi origjinal i “Kronikave të Qipros” i gjendur në Oksford të Anglisë, u botua në 1882 nga “L'Ecole des Langues Orientales Vivantes” dhe teksti  në gjuhën greke u redaktua nga Emmanuel Miller dhe Kostantinos Sathas.
Historiografia tradicionale ka mbështetur gjithmonë idenë se shfaqjet e para të elementit shqiptar, veçanërisht në Thesali, kishin ndodhur rreth shekujve XIII-të dhe XIV-të, deri në momentin kur në vitin 1830, teoria e një historiani tirolez si Fallmerayer shkaktoi diskutime sidomos në mjediset e dijetarëve filo-helenë. Historiani Fallmerayer me zell të tepruar deklaroi se elementi i lashtë grek u shkatërrua plotësisht nga pushtimi i sllavëve dhe se pas zhdukjes territori gjeografik i Greqisë u ripopullua pothuajse nga ana e tyre.
Por sipas Sathas ishulli i Qipros asnjëherë nuk u shkel e nuk u pushtua nga sllavët, me përjashtim, vetëm nëse në deklaratën e tij, Fallmerayer, me shkatërrimin e ishullit ka dashur të nënkuptojë edhe shkatërrimin e elementit grek në përgjithsi. Sathas shkencërisht ka provuar se këta pseudo-sllavë nuk ishin gjë tjetër veçse Shqiptarë dhe se bizantinët, nga injoranca, i ngatërruan gabimisht me këtë popull të lashtë. Kundërvënia objektive e Sathas ka treguar pavlefshmërinë e teorive të historianit tirolez, duke i nxjerrë thjesht si një fantazi në të cilat mungojnë dëshmitë kulturore, të gjuhës dhe të zakoneve.
Në librin “Kronikat e Qipros” në vëllimin e parë në faqen 16, Macheras shkruan: “Shqiptarët u vendosën në ishull rreth shekullit të IV-ërt, duke formuar një kastë më vehte që ende ekziston”. Sathas vazhdon me kundërshtimin e tij duke u shprehur: “Konsiderohet e pabesueshme dhe e pamundur të mbrohet çfarëdolloj teorie e pushtimit sllav në Greqi, sidomos duke njohur faktin e pranisë së theksuar të shqiptarëve në Greqine moderne si dhe ndikimin që ka ushtruar gjuha shqipe në atë greke. Zgjidhja e kësaj çështje – vazhdon Sathas – do të na mundësojë të kuptojmë deri në çfarë mase gjuha shqipe ka ndikuar në të folurën qipriote dhe në atë greke në përgjithsi”.  Fallmerayer, thellësisht i trazuar nga kritika dhe i irrituar nga teoria e tij e pabazë, në vitin 1836 vendosi të udhëtojë personalisht për në Greqi i shoqëruar nga Konti rus Aleksandër Tolstoy. Pas mbërritjes në More i bëri thellësisht përshtypje prania mbizotëruese e gjuhës shqipe aq sa më pas do të shkruaj: “E gjith Morea është e stërmbushur nga e folura shqipe”.  Në të njëjtin vit, 1836, në parathënien e vëllimit të dytë të “Geschichte” do të shprehet: “Revolucioni për pavarësinë e Greqisë ishte një revolucion shqiptar dhe jo grek”. Kështu që, edhe pse i përshkuar nga racizmi anti-helen, sipas të gjitha gjasave ai e hodhi poshtë teorinë e tij. 
Tezat e sigurta të Sathas konfirmohen nga një udhëtar anglez, Simon Simeoni, që vizitoi Greqinë në vitin 1322 e i cili ka lënë një përshkrim interesant mbi banorët e Greqisë së atëhershme – grekët dhe shqiptarët –,  në lidhje me stilin e tyre të jetës që ishte i ndryshëm nga ajo e fqinjëve sllavë. Jo vetëm kostumet por edhe kapelet, pelerinat si dhe forma e kokës së këtyre dy popujve të afërm që i përkisnin të njëjtës fe (të krishterë ortodoksë) ndryshonin nga ajo e sllavëve. Simeoni shkruan: “Sclavi enim sunt Boemis in lingua multum conformes...Albania est provincia inter Sclavoniam (Illyria) et Romaniam (Grecia), per se linguam habens...Ipsi enim Albanenses schismatici sunt, Graecorum utentes ritu, et eisdem habitu et gestu in omnibus conformes.”.

Në “Kronikat e Qipros” autori Macheras do të theksojë, ashtu siç është lartëpërmendur, faktin se shqiptarët pasi mbërritën në ishull në shekullin e IV-ërt arritën shumë shpejt të krijojnë një kastë të tyren, duke detyruar pjesën me të madhe të popullatës së ishullit të adoptonte traditat dhe zakonet shqiptare. Ndërsa Sathas shkruan në parathënien e Kronikave se ndikimi shqiptar ishte i tille saqë u shtri deri edhe në të folurën e lashtë të Qipros.

Ngulimet para-mesjetare të shqiptarëve në Greqi, të njohura si fiset e lashta nga vendasit, janë shqiptarët e Argolis, sot tashmë të helenizuar në masë të madhe e të quajtur ndryshe “ata të ishullit Dano-Danoa- Danaoi”. Një tjetër fis i lashtë u vendosë në malet Trifilia (Eparkia e Trifilisë) e njohur me nofkën Drèdes (luftëtarë trima). Një fis i lashtë shqiptar në Taiageto tashmë është asimiluar e shuar dhe është identifikuar nga Constantine Porphyrogenitus me emrin “Milligoi”.
Një dokument i shekullit të X-të, i gjetur dhe i botuar në vitin 1865 nga studiuesit gjermanë J.Samuel Ersch dhe J.Gottfried Gruber, na informon se Milligoi janë në fakt Mirmidoni. Në ditët tona ende një fshat në Lakoni quhet Meligoi. Sathas beson se Meligoi ose Miligoi  vijnë nga malet e Pindit, ku në fakt egziston një fis që quhet Mirmidones. Është e ditur që Mirmidones e marrin emrin e tyre nga ajo e milingonës (murmiz), dhe popullsia moderne Tzaconi që jeton në Peleponez ashtu si edhe të gjithë arbëreshët dhe shqiptarët e quajnë milingonën pikërisht “meligoi” ose “melingoi”. Pra, pyetja që lind është nëse në Taigeto u vendosën Mirmidones apo Meligoi, megjithatë një gjë është e sigurtë: ata ishin një ndër fiset e lashta shqiptare.

Një tjetër temë shumë e dashur për Konstantinos Sathas ishte çështja e “Mardaites”, të cilët nuk ishin asgjë më shumë sesa paraardhësit e Stradiotëve, mercenarë që punonin me pagesë për Venedikun dhe për  fuqitë e tjera evropiane gjatë gjithë periudhës së mesjetës. Bizantinët i njihnin bëmat e tyre të cilat i quanin “taktikat e Mardaites”, pasi ata ishin të parët që përdorën taktikat e kurtheve/pritave të organizuara. Shfaqja e parë e Mardaites në shërbim të bizantinëve i përket shekullit të VIII-të dhe njihet gjithashtu edhe ngulimi i tyre në Liban në vitin 677. Mbi origjinën e Mardaitëve janë bërë shumë spekulime dhe gabimi kryesor ka qëne ai i klasifikimit të tyre si një popull kur në fakt ata ishin një organizatë ushtarake (gr. Tàgma tòn Mardaitòn).

Janë dy kronistë të vjetër bizantinë që kanë shkruar rreth tyre: i pari Theophanes i cili i quan ata thjesht Mardaites; ndërsa i dyti, Patriarku Nicefor, i quan “locuntas splitas” që do të thotë “luftëtarë të cilët bëjnë kurthe/prita”. Përgjatë gjithë mesjetës emrin e Mardaitëve e hasim në Peloponez, në Kretë, në Iraklioni, në Tenos, në Keos, në Kefaloni, në Epir etj. Në Iraklioni gjejmë ushtarë me arbaletë që punonin në shërbim të Republikës së Venecias e që quheshin “Murtatos” (rif. Crhonicum Tarvisinum, viti 1372). Bizantinët në shekullin e X-të dhe XI-të i quanin “Murtaitas” dhe “Murtatus”. Në Republiken e Venecias numërohen shumë familje feudale të zonave të Tenos dhe të Kretës të cilët mbanin mbiemrin “Mordati” dhe “Mortati”, e gjithashtu gjejmë edhe versionin “Mardaiti” por tashmë jo si një organizatë ushtarake por si mbiemër familje (rif. Cancelleria Secreta).

Georgio Codino, në “De Officialibus palati Costantinopolitani” dhe në “Officis Magnae Ecclesiae” – të dyja të botuara nga I. Bekker në vitin 1839 –, na liston midis personaliteteve të oborrit perandorak të Konstandinopojës të shekullit të XV-të edhe mbiemrin e familjes Murtaites, me titujt perandorak të Mega Murtaites  dhe të Stratopedarchēs Murtaites.
[shënim i përkthyesit: stratopedarchēs (gr. στρατοπεδάρχης “komandant i kampit ushtarak”), ishte një term i përdorur në lidhje me rangun më të lartë të komandantëve ushtarakë duke nisur nga shekulli i parë i erës sonë e që më pas do të transformohet në një titull nderi gjatë Perandorisë Bizantine. Ndërsa në Perandorinë Romake termi në latinisht ishte “Praefectus Castrorum” që do të thotë Prefekt i Kampit Ushtarak.]
Pra, edhe në Konstandinopojë ata do të transformohen nga një organizim ushtarak në rangun e një familje feudale të nivelit të lartë. Sigurisht gjindeshin madje edhe në Peloponez si feudalë dhe si burra të aftë ushtarak, dhe këtë fakt na e konfirmon pikërisht Anna Komneni në vitin 1103. Pikërisht ajo na informon se feudalët e Peloponezit shkëlqenin në luftime dhe sidomos në ato detare.
Në regjistrat e dy ekspeditave ndëshkimore ushtarake kundër arabëve në ishullin e Kretës, Mardaites furnizuan me luftëtarë Flotën Perandorake Bizantine, herën e parë me 5087 luftëtarë dhe herën e dytë me 3000 luftëtarë të armatosur. Këto shifra përfaqsojnë vetëm kontigjenet e ofruara nga Mardaites së Peloponezit, të Epirit dhe të Qefalonise (rif. Historia Miscella).
Por kush ishin në të vërtetë Mardaites dhe a kishin origjinë shqiptare, greke apo lindore? Përfundimisht  Mardaites nuk ishin një popull por ishin një trup luftëtarësh, taktika kryesore e të cilëve ishin pritat dhe këto ishin taktika tipike të shqiptarëve si të Shqipërisë ashtu edhe të Greqisë. Në trevën e Çamërisë dhe në një tjetër të Shqipërisë veriore ende ruhet kujtimi i Mardaites: Mirditia. Përveç kësaj, emri Mardaiti rrjedh nga termi shqiptar “marda” me kuptimin “palosje”. Emri gjendet sot i rrallë në Epir e në disa zona gjendet në formën “Mirtidi” e në të tjera në formën “Mortati”, ndërsa në Greqi në Eparkine e Trifilisë gjejmë një fshat antik shqiptar që quhet “Mortatu”. Si konkluzion del se emri “Mardaiti” ka mbërritur në territorin ku shtrihet Greqia e sotëme përpara periudhës së mesjetes.
Një aspekt tjetër shumë i rëndësishëm e i përbashkët për të dy popujt – shqiptarët dhe grekët –, është vallja Pirrike (vallja e Pirros).
Sipas disa studjuesve, krijuesi i kësaj valle luftarake mendohet se ishte zoti Pirricos Kouretes ndërsa sipas disa të tjerëve ishte Pirro, i biri i Akilit. Kjo valle – që nga grekët e sotëm njihet si valle e Arvanitasve të cilët e quajne “Bale” (me B dhe jo me V) –, me siguri është me origjinë nga Epiri dhe ka qënë shumë e përdorur gjatë periudhës së perandorit bizantin Constantine Porphyrogenitus që zakonisht e quante në greqisht “balesmos”. Nga ana tjetër venedikasit e quanin “Moresca” për origjinën e disa pantomimave. Studjuesi G. Haecquard shkruante se: “Vallja e shqiptarëve të Kretës është një kompozim hedhjesh ... që do të imitojë skenat e jetës ... një lloj valle e quajtur “Bale” e cila përdoret nga shqiptarët që nga agimi i kohërave”.
Nxjerrim si përfundim, pra, se këta shqiptarë të lashtë të ardhur para mesjetës në territorin që sot quhet Greqi, kanë lënë një shenjë të thellë në çdo disiplinë e nuk ka dyshim se progresi i historisë do të na informojë me më shumë saktësi, mbi datat, rrethanat dhe ngjarjet.

Referenca Bibliografike:
1) K. Sathas Mnemeia Elleninikes Historias - Documents inèdits relatifs à l'histoire de la Grèce au Moyen Age Vol. IV, Prefazione. Paris Maisonneuve et C Editeurs 1881;
 2) Leontioi Makaira, Cronique de Chypre (Testo Greco). Pubblicazione e cura di E. Miller e K. Sathas (Ecole des Langues Orientales Vivantes). Paris, Ernest Leroux Editeur 1882;
3) Itinerarium Simeon Someoni Cambridge 1914 in K. Sathas o.c.;
4) Leonici Calcondylae, Istoriarum Demonstrationes, Budapest 1922 in K. Sathas o.c.;
 5) J. SamuelErsch e J. Gottfried Gruber, Encyclopedie historique Allemande. Paris 1883;
6) Alfred Nicolas Rambaud, L'Empire Grec au X° siécle, Costantin  Porphirogènit. Librarie A. Frank, Paris 1870.
* Autori është arbëresh dhe pasardhës i familjes aristokrate shqiptare mesjetare Duka – Ëngjëlli.
http://arberiaitalia.blogspot.it/2015/11/albanesi-nella-grecia-protomedievale.html 

sabato 5 dicembre 2015

Me Ismail bej Qemalin nga Vlora në Brindizi Shpresat dhe justifikimet e Kryeministrit të qeverisë së rrëzuar të Vlorës


Nga ARNALDO CIPOLLA
(përktheu nga italishtja dhe redaktoi: Brunilda Ternova dhe Etnor Canaj)
                                                                                     
Brindizi, 26 janar, natë.
Sot në mëngjes gati pa u ndier, u nis drejt Brindizit mbi vaporin “Città di Bari”, Presidenti i Qeverisë së Përkohëshme, Ismail bej Qemali, i cili u largua nga Shqipëria krejt papritmas aq sa lajmi për largimin e tij nuk ishte bërë publik në qytet. Dihej vetëm që Ismaili kishte vendosur të largohej nga Vlora por gjegjësisht akoma besohej se të paktën do kishte pritur ardhjen e Princit Wied-it. Megjithatë plaku Qemal, sot në mëngjes rreth orës tetë doli nga shtëpia e tij që ndodhet buzë detit, e zbriti në skelë pa praninë e truprojeve, pa shpurën e shoqëruesve, pa kortezhin e miqve që ta përshëndesnin, madje pa praninë qoftë të një antari të vetëm të Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit. E shoqëronin katër persona: një shqiptar me plis të bardhë, njëri prej djemve të tij dhe dy shërbëtorë. Xhandarët që bënin roje në skelë e vështronin me mungesë kërshërie tek kalonte. Nuk kam ndër mend t’iu tregoj se çfarë do të nisë të thuhet sonte në Vlorë – dhe mbi këtë gjë ka për tu folur për një kohë shumë të gjatë -, mbi faktin që nisja e tij ishte një farë arratije. Është e sigurtë që Ismaili u largua nga Shqipëria në një mënyrë veçanërisht të trishtueshme.
Ngutje e Ankthshme
Gjatë udhëtimit nga Vlora drejt Brindizit mora vesh nga njëri prej shërbëtorëve të tij që nisja e beut të moshuar kishte qenë vërtet e dhimshme e njëhkohësisht edhe e dëshirueshme. Ish Kryeministri i Qeverisë Shqiptare, sapo kishte parë nga dritarja e dhomës së tij të punës siluetën e vaporit “Città di Bari”, kishte zbritur buzë detit dhe me një varkë kishte udhëtuar drejt vaporit mbi të cilin kishte hipur ndërkohë që po kryheshin akoma operacionet e ankorimit. Plaku kishte qëndruar zgjuar gjithë natën, në vigjëlim të ankthshëm. Ai e priste mbërritjen e vaporit si një formë çlirimi. Sigurisht që vendimi i nisjes ishte marrë pas këshillës që i kishin dhëne një natë më parë gjatë seancës së Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit, ku Qemali kishte marrë pjesë.
Pasi u informova fare rastësisht mbi hipjen në vapor të Ismailit, i’a dola mbanë t’i hipja edhe unë në momentin e duhur vaporit “Città di Bari”.
Lundrimi ishte i mirë e i shpejtë, dhe mbërritja në Brindizi nuk u karakterizua nga ndonjë episod i denjë për kronikë. Askush nuk e dinte që në bordin e vaporit ndodhej ish Kryeministri i Qeverisë së Përkohshme Shqiptare. Ismail Qemali donte t’i shpëtonte çfarëdolloj kërshërie të mundëshme dhe të nisej me trenin e parë direkt për në Nicë.
Lexuesit e gazetave italiane, ndofta do habiten që deri më sot asnjë prej gazetarve të dërguar special në Shqipëri, nuk e ka konsideruar të dobishme intervistimin e Ismail bej Qemalit. Sidoqoftë, arsyeja është e qartë, sidomos pas asaj që rezultoi në lidhje me Qemalin me rastin e arrestimit të Beqirit1*. Presidenti i Qeverisë së Përkohshme nuk mund t’u ofronte gazetarve, asgjë më shumë sesa një vetëmbrojtje të tepërt dhe ri-mohime të vazhdueshme ndaj akuzave të shumta që i bëheshin.
Por largimi nga Shqipëria e Ismail Qemalit transformohej në diçka tjetër: ai ribëhej sërisht njeriu i situatës vetëm për faktin se shfronësohej. Kjo është edhe arsyeja pse e mendova të arsyeshme ta intervistoj.
Një Plak i Lodhur
Ja dhe portreti i tij, në një çast me dy fjalë: Ismaili është plakur, tregon gati shtatëdhjet vjeç, nuk e përdor fezin tradicional por e ka zëvendësuar atë me një kasketë udhëtimi. Duket i lodhur, i mërzitur, pesimist, i zhgjënjyer dhe i pezmatuar. Fjalëve të mia të para, natyrisht shumë të sjellshme, nëpërmjet të cilave e përgëzoj për vendimin që mori për të ardhur në Itali, Ismaili iu përgjigjet:
–           Është e kotë që mundoheni të vendosni mjalt në fjalët tuaja! Jam i zëmëruar me ju! Pse nuk erdhet të më bënit vizitë në Vlorë? Keni publikuar gjëra shumë të rënda mbi personin tim.
–           Shkëlqesi – i përgjigjem – kam përshtypjen se tani ky rast na ofron mundësinë të flasim qetësisht. Çfarë mendimi keni për Esatin dhe dorëheqjen e tij?
–           Mua – më përgjigjet Ismaili – nuk më rezulton që kjo dorëheqje të këtë ndodhur. Do të jetë e paevitueshme, por, deri tani Komisioni i Kontrollit nuk ka marrë asnjë komunikim në lidhje me këtë aspekt.
–           Po ju, pse e keni dhënë dorëheqjen?
–           Sepse kështu duhej të ndodhte. Ardhja e Princit Wied, përcakton detyrimisht ndërprerjen e çdo Qeverie të Përkohshme Shqiptare.
–           Më falni, por çështja që ka të bëjë me Beqirin, a ka të bëjë gjithashtu me dorëheqjen në fjalë?
–           Është pikërisht një lloj manie kjo e juaja dhe e kolegëve tuaj (gazetar – sh.p.) që kërkoni ti lidhni bashkë këto dy çështje që janë të ndryshme: ajo që ka të bëjë me komplotin Xhonturk dhe ajo që ka të bëjë me ndërprerjen e aktivitetit të Qeverisë. Po jua ripërsëris që nuk ka asgjë të përbashkët midis fantazive të Xhonturqëve – të cilët nuk do të lulëzojnë kurrë në Shqipëri, dhe dorëheqjes së Qeverisë.
–           Shkëlqesi, megjithatë procesverbali i Komisionit të Kontrollit i datës 2 janar që më ka treguar kundërshtari juaj politik Mufid beu, është një provë e tmerrshme kundrejt jush, ose më mirë të themi kundër plogështisë së Qeverisë së Përkohshme. Nga ai dokument rezulton se nuk u pengua kërcënimi që vinte nga Xhonturqit.

Qemali Harron Frëngjishten e tij të Përsosur

Në këtë pikë të bashkëbisedimit tonë, Qemali gati harron të flasë frëngjishten e tij të përsosur, për të evituar që të më përgjigjet.
–           Mjaft –shton Ismaili hutueshëm –ajo që u bë tashmë u bë, por ju nuk mund të mohoni faktin se akti patriotik i Qeverisë së Përkohëshme ka thjeshtëzuar çështjen më kryesore dhe më urgjente të Shqipërisë.
–           Konkretisht?
–           Atë të kufirit jugor. Greqia tashmë nuk mund të gjejë justifikime se gjoja Shqipëria nuk ka një Qeveri me të cilën ta shtjellojë çështjen. Po është e vërtet që Shqipëria aktualisht qeveriset nga Europa nëpërmjet Komisarëve të saj, por keni për të parë që trupat e ushtrisë greke do të largohen pa bërë rezistencë, pa zvarritje, ndershmërisht.
–           Jeni i informuar nëse Princi Wied do të mbërrijë së shpejti në Shqipëri?
–           Nuk besoj se ardhja e tij do të jetë e menjëhershme. Supozoj se do të kem mjaft kohë në dispozicion për të shkuar në Nice e për t’u shlodhur pak atje. Më pas do të rikthehem për të nderuar sovranin legjitim të Shqipërisë.


“Dëshirë për t’u kthyer atdhe…”

Keni ndërmend që të ktheheni Shqipëri?
Pse jo? Ku doni qe te shkoj? Unë jam shqiptar dhe patriot. Bashkëshortja ime, e moshuar jeton në Itali që prej periudhës së bllokimit të Vlorës. Kur Princi Vilhelm I Vidit do jetë në gjithë efektet i kurërozuar me koronën e Skënderbeut dëshiroj të kthehem në vendin tim që të kryej vepra paqësore në krah të tij.

-Juve keni qe Bej, funksionar Osman.

-Po, guvernator i Bagdatit.

-Thuhet se Qeveria turke nuk ka ngelur e kënaqur prej punës suaj si administrator.
-Kjo është një gjë keqdashëse që ju ka sygjeruar sigurisht Myfit beu, por nuk ka rëndësi: pikërisht juve jeni dëshmitar sa ishte e përhapur dhe njerëzore përkrahja që kisha në Vlorë prej bashkëqytetareve të mi të cilët më panë me dhimbje kur u nisa.

-Më thoni, bej, cila është arsyeja e vërtet e cila ka qenë vendimtare për nisjen tuaj?

-Për arsye shlodhjeje, jo për tjetër gjë. Më besoni! Unë jam teje i lodhur! Provoni të mendoni sa më shumë pune u ngarkua Qeveria e përkohshme dhe e varfër për të mirën e vendit, prej ditës së paharrueshme në të cilën u shpall pavarësia mes bllokut të ngushtë grek deri me sot. Kush ushqeu atë flakë të parë dhe te pasigurte të lirisë kemi qenë ne. Na jepni këtë gjykim të drejtë përpara se të mbyllet misioni ynë. Më tej mund të shtoj që Komisioni i kontrollit edhe dje, në mbledhjen e gjatë në të cilën mora pjesë edhe unë, me rinovoi përsëri shprehjen dhe mirënjohjen më të lartë dhe pa kushte për punën e bërë prej Qeverisë së përkohshme. Shqipëria ka patur fatin e keq se informuesit e saj të kushteve të brendshme e njihnin shumë pak. Më lini që t’ju them: është folur, për shembull, për forcën ushtarake të famshme të Esadit (Esad Pashe Toptani, shënimi përkthyesi), e cila nuk ka ekzistuar kurrë si dhe pretendimit influencues të saj që nuk ka kaluar kurrë kufijtë e Tiranës.
Besnikëria e papritur e legjitimitetit.

­
Mbasi të jeni shlodhur në Nice, do shkoni në Gjermani për të përshëndetur princin Vilhelm. Cfarë do i thoni?

– Çfarë dëshironi që t’ju them? Do kufizohem që t’i ofroj besnikërinë time pa kushte dhe të sinqertë, sigurisht me tepër të sinqertë se ajo e të tjerëve, të cilët sot, nuk di përse, e lënë mbas dore, në mënyrë qesharake, lindjen e papritur të besnikërisë së tyre legjitimiste.

­
-Shkëlqesi, shpresoj që ju nuk do të donit të mbani një kujtim të keq të gazetarëve italiane që ndoqën këtë faqe të thellë të historisë shqiptare, e cila është përpara ardhjes se Princit Vid. Në të vërtet na ngjan që pozicioni juaj në Vlore nuk ishte ndër më të kënaqshmit.

­-Nuk ishte në të vërtet ndër më të kënaqshmit, – përgjigjet plaku – Dhe në të vërtet për këtë po largohem! Proverbi juaj i krishterë “nemo propheta in patria” është më se i vërtetë në tokën tonë të dhimbshme. Por, unë, nuk jam një shitës ambulant i mirënjohjeve. Do donit të ishit kaq të përzemërt të më ndihmonit te merrja biletat për në Nice?

-­Aspak, bej!

Ndërkohe Ismaili nxjerr prej xhepit një dorë monedhash të arta. Unë thërras kreun e stacionit, duke iu lutur që doja të prisja biletat për personazhin e rëndësishëm në mërgim dhe i përgjysem në vullnetin e tij. Ismaili është i lodhur dhe ulemi në dhomën e pritjes. Turma ka kuptuar pjesërisht që plaku të cilin unë shoqëroj vjen prej Shqiperisë, prej atij vendi kaotik te cilin e kemi këtu përballë dhe që arrihet me një piroskaf, dhe kureshtarë, formonin një rreth përreth grupit të formuar prej Ismailit, prej tij dhe prej meje. Përshendesni përseri tokën time.

Shkelqesi, rinisem këtë mbrëmje për në Vlorë. A keni nevojë për diçka?

-Ju faleminderit, – më përgjigjet Ismaili duke me shtrënguar dorën  – përshëndetmi edhe njëhere tokën time. Por ajo tashmë është në duar të mira sepse është në Duart e Europës.
Ndahemi duke kthyer me njëri tjetrin fjalë të përzemërta. Unë e bëj në menyren lindore duke vendosur duart në zemër, tek goja dhe në ball.
Mbas atyre çka kuptova duke folur me mërgimtarin, nuk do bëj komentime. Figura dhe veprimtaria e Qemalit janë tashmë të gjykuara në mënyrë të pashlyeshme. I jemi mirënjohës beut plak sepse ka dhënë shembullin e mire duke lënë Shqipërinë, dhe nuk duam ta shohim si diçka që e bëri sepse i detyruar, por në mënyrë spontane. Duhet të shpresojmë që gjithë të tjerët të cilët nuk janë pak ta ndjekin duke u larguar për qetësinë e vendit, prej Shqipërisë, e cila ka nevojë qysh tash-proçesi i Beqirit është ende i hapur-për qetësi qytetare dhe për një administrim të mirë dhe pa interesa.

1*-Beqir Grebenea u arrestua në Vlorë më 1914.

 http://www.standard.al/me-ismail-bej-qemalin-nga-vlora-ne-brindizi-shpresat-dhe-justifikimet-e-kryeministrit-te-qeverise-se-rrezuar-te-vlores/

lunedì 28 aprile 2014

Femra në botën bizantine - nga Etnor Canaj

nga Etnor Canaj - Historian
Kjo ese eshte paraqitur prane Katedres se Studimeve  Bizantine ne Universitetin e Bolonjes me titullin “Figure del femimnile nel mondo bizantino”.
(shqipëroi dhe redaktoi: Brunilda Ternova)


Gruaja gjatë gjithë historisë, edhe pse ka qenë gjithmonë figura kryesore e shoqërisë, mbrojtëse dhe krijuese e jetës, duke u bërë kështu jo vetëm kujdestare por edhe garantuese e racës njerëzore, shpesh ka qenë viktimë e mizorive dhe tmerreve më të mëdha si brenda qytetërimeve të lashta ashtu edhe atyre moderne. Në shoqërinë bizantine, në shumë raste, figura femërore përshkruhej në mënyrë negative duke u përcaktuar si “e keqe” dhe “e pamëshirshme”. Përshkrimi që i është bërë Teodorës (527 – 548 erës së re), bashkëshortes së Justinianit, në “Historia Arcana” nga Prokopi i  Cezaresë është një shembull i qartë. Fakti që Teodora ndikonte në legjislacionin e bashkëshortit, duke i’u kundërvënë, është një shembull i mjaftueshëm për Prokopin që ta përshkruajë atë si “të pabesë” dhe “mizore”. [i] Prokopi shkruan: “… Pra Teodora ishte kundër dhe me një kokëfortësi mizore në shpirt, të atillë aq sa askush nuk mundte ta këshillonte ose qortonte ndonjëherë kur ajo ishte duke mëkatuar; … “ (Prokopi, Historia Arcana 15 , Vellimi II) [ii]. Kjo grua e përshkruar në këtë mënyrë duket gati “e pushtuar nga e keqja”, gati e demonizuar dhe e shurdhër ndaj këshillave të të tjerëve edhe kur gabonte. Prokopi duke i’u referuar sferës fetare na sjell në mënyrë absolute konsideratën e parë negative përkundrejt figurës femërore: atë që e përkufizonte gruan si frymëzuese dhe përgjegjëse të mëkatit origjinal. [iii]
Si shoqëri patriarkale që ishte, Bizanti ushqente një qëndrim të dyanshëm ndaj figurës femërore, duke e konsideruar atë si antitezë midis Evës dhe Virgjëreshës Maria. [iv] Femra në fakt përshkruhet si një qënie e ulët dhe e nënshtruar përkundrejt subjektit parësor që konsiderohej të ishte mashkulli.[v] Përjashtoheshin në këtë kontekst zonjat aristokrate ose ato që i përkisnin shtresave të larta dhe të mesme të shoqërisë të cilat gëzonin më shumë liri dhe më shumë të drejta, por që megjithatë, edhe ato mund të ishin subjekt i dënimeve të tmerrshme, siç ishte praktika e përhapur në Perandorinë Bizantine e prerjes së hundës. Pavarësisht nga kjo, shpesh herë femrat aristokrate merrnin pjesë aktivisht në jetën politike e ndonjëherë edhe duke kundërshtuar etërit e bashkëshortët e tyre. Irena dhe Teodora, të vejat e perandorit Teofil, janë një shembull parësor: e para, Irena, mblodhi Këshillin e Dytë të Nikesë në vitin 787 duke rivendosur kultin e ikonave për një periudhë të shkurtër; e dyta, Teodora, ishte në krye të rivendosjes së kultit të imazheve në vitin 843. [vi]
Shumica e dokumenteve të shkruara në lidhje me figurën e femrës në shoqërinë bizantine u përkasin grave të shtresave të larta të shoqërisë. Në disa raste, sidomos zonjat që i përkisnin familjeve aristokrate, perandorake ose të shtresave të pasura të shoqërisë, e kalonin kohën e lirë duke i’a përkushtuar kulturës, artit dhe shkrimit. Shembulli më i njohur i veprave të letërsisë femerore bizantine është “Aleksiada” e Ana Komnenit. [vii] Ngjitja në fronin perandorak të Komnenëve fillon me Aleksin e parë, i cili do ti japë zanafillën shekullit të Komnenëve.[viii]  Në veprën e abatit Lorenzo Miniati “Le glorie cadute dell’antichissima ed augustissima famiglia Comnena” botuar në vitin 1663, ekzistojnë disa dokumente interesante të cilat kanë të bëjnë me gjenealogjinë e kësaj dinastie. [ix] Për hartimin e librit të tij, Lorenzo Miniati i’u referohet disa teksteve greke të marra nga një klerik tjetër kishtar, G.M. Gariofili, Kryepeshkop i Ikonos (shuguruar më 18 shtator 1622 – vdes më 23 maj 1633). Kontributi i Kryepeshkopit për punën e Miniatit është e tillë aq sa ai e identifikon si këshilltarin dhe udhëzuesin e tij: “Aktualisht shënimet e dorëshkrimit janë në dorë të imzot Gio. Matteo Gariofilo, Kryepeshkop i Ikonos dhe historian i kulturës greke, të cilin e kam zgjedhur si udhërrëfyesin tim në këtë përpjekje pune.” (ita. Et al presente gl’istessi Annotamenti manoscritti, sono in potere di Monsignor Gio. Matteo Gariofilo Arcivescovo d’Iconio historico greco, ch’Io mi son preso per guida in questa mia fatica…”) [x]
Pas përkthimit në latinisht të teksteve, Lorenzo Miniati përpilon një vepër në gjuhën italiane, në të cilën lavdëron të gjitha gratë e dinastisë Komnene duke i përshkruan në mënyrë pozitive. Në këtë kontekst është interesant pasazhi ku Miniati përshkruan Maria Komnenën, njërën prej vajzave të Isak Komnenit që i përkiste brezit të dytë të dinastisë: “Maria Komnena fëmija e tretë e Perandorit Isak, ishte Princeshë sa e bukur aq edhe e virtytshme; gjente shumë kënaqësi në Poezi, Muzikë dhe Pikturë. U martua me Kostandin Kantakuzenin i ashtëquajtur Kont Perandorak meqënse ridhte nga Karli i Madh, Mbret i Francës; të cilit i dha shtatë fëmijë, përkatësisht Xhovani, Zooi, Ana, Maria, Lukrecia, Elena dhe Theodora. Princesha e bukur Zooi u martua me Vitorieno Paleologo Viterbese, ambasador i Henrikut të V, Perandor i Perëndimit në vitin 1100…” (ita. Maria Comnena terzo genita dell’Imperador Issacio, era Prencipessa altre tanto bella, quanto dotata di virtù; e si dilettò grandemente della Poesia, Musica, e Pittura. La sposò Costantino Cantacuseno detto il conte Imperiale, per essere descendente da Carlo Magno, Rè di Francia; al quale fecce sette figliuoli, cioè Giovanni, Zooi, Anna, Maria, Lucretia, Elena, e Theodora. Zooi Prencipessa gratiosissima fu maritata a Vitorieno Paleologo Viterbese, Ambasciatore di Henrico Quinto Imperadore dell’Occidente, l’anno 1100…”) [xi]
Duke analizuar veprën e Lorenzo Miniati-it mund të arrihet në përfundimin se rasti i Ana Komnenës, si figurë femërore e përkushtuar ndaj kulturës, nuk është një rast i rrallë dhe i vetëm brenda kësaj dinastie, përkundrazi, në të vërtetë shihet se figura të ndryshme femrash që i përkisnin brezave të ndryshëm të familjes së Komnenëve ishin të përkushtuara në poezi, muzikë, art dhe në kulturë. Deri tani kemi folur për dy figura femërore të kundërta midis tyre, ku njëra, Perandorja Teodora, pasqyrohet në mënyrë negative nga Prokopi i Cezaresë, ndërsa tjetra, Maria Komnena, vlerësohet dhe përshkruhet nga Miniati si një karakter pozitiv; e sidoqoftë, që të dyja i përkisnin një shtrese të lartë shoqërore. Por çfarë ndodhte me ato që i përkisnin shtresave më të ulëta? Sigurisht për gratë që jetonin në familje të varfra, ose të paktën, më pak të pasura, jeta ishte shumë më e vështirë. Ato e kalonin shumicën e kohës brenda mureve të shtëpisë ku dhe puna e tyre fillonte herët në mëngjes e përfundonte vonë në mbrëmje. Përveç punëve të ndryshme shtëpiake që përfshinin përgatitjen e ushqimit dhe sigurimin në përgjithësi të nevojave parësore, gratë përkujdeseshin për fëmijët, duke u marrë më shumë sesa meshkujt, me edukimin e tyre. Në zonat fshatare, ku përqëndrohej pjesa me e madhe e aktiviteteve prodhuese të shoqërisë së asaj kohe, gratë, përveç detyrave të lartëpërmendura, merreshin gjithashtu edhe me punët bujqësore, sikurse na pohon Patlagean: “Baza e vërtetë e shoqërisë dhe e aktivitetit prodhues ishte fshati që banohej nga fshatarët”. [xii] Atë pak kohë të lirë që mund të kishin e kalonin në kishë, njëri prej vendeve të pakta ku gratë mund të flisnin dhe të kalonin kohën në shoqëri për të gjetur një formë ngushëllimi emocionalo-psikologjik.
Një rol tjetër shumë i rëndësishëm i grave ishte kur vdiste njëri prej anëtarëve të familjes. Në këtë drejtim citati në vijim i studiueses A.M. Talbot është shumë kuptimplotë: “Ato ishin figurat më të rëndësishme kur sillnin në jetë fëmijet, ato ishin nëna, ishin punëtore, ishin infermiere; roli i tyre ishte i rëndësishëm kur një anëtar i familjes vdiste. Ndihmonin në përgatitjen e trupit për ritualin e varrimit, e lanin, e spërkasnin me erëza e vajra aromatike dhe e vishnin. Më pas, në prag të varrimit, ishin gratë në krye të vajtimeve që tregonin pikëllimin e tyre duke vajtuar, duke shkulur flokët nga koka, duke shqyer faqet me thonjë, duke rrahur gjoksin, duke grisur rrobat e tyre. Nuk ishin vetëm të afërmit e të ndjerit, por ishin edhe “vajtueset” profesioniste me pagesë të cilat këndonin këngët e varrimit duke lavdëruar virtytet e “të dashurit të humbur” e duke vajtuar vdekjen e tij.” [xiii]
Edhe udhëtari turk Eviliya Ҫelebi gjatë vizitës së tij në jugun e Shqipërisë në vitin 1670 na flet për zakone e tradita të ngjashme. Per Gjirokastrën shprehet se: “ … çdo të diel, të gjithë të afërmit e të vdekurit mblidhen së bashku në një shtëpi të ndërtuar në mënyrë te improvizuar, duke paguar vajtueset profesioniste që qajnë, ulerijnet dhe ankohen me forcë, duke ngritur një ankesë të madhe të qari … unë dyshoj se Gjirokastra është “qyteti i vajtimit”. Është një çudi e madhe se si vajtueset profesioniste drejtojnë vajtimin dhe ankimin me aq shumë ndienjë – edhe më shumë se për të afërmit e tyre – për dikë që vdiq mbi njëqind vjet më parë dhe që nuk kanë asnje lidhje. (Seyahatname VIII , 355)”.[xiv]
Biografi i Gj. K. Skënderbeut, Marin Barleti, në librin e tij “Historia de Vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis” (Romë, 1508-1510) na sjell pikërisht dëshminë për një vajtim të tillë që ai e cilëson si “vajtimi i Lekë Dukagjinit” – njërit prej bashkëpunëtorëve më të ngushtë të Skënderbeut -, i cili nga pikëllimi për vdekjen e këtij të fundit “ … shkulte flokët dhe mjekrën duke qare dhe vajtuar”. Përsa i përket zakoneve të varrimit të përshkruara më sipër, është e mundur të gjejme një formë paralelizmi me ato tradita të cilat ende ekzistojnë në disa zona rurale të Shqipërisë, pavarësisht se regjimi diktatorial pas vitit 1944 u përpoq pa sukses ti luftonte dhe ti eliminonte. Veçanërisht në disa vende dhe fshatra rurale malore shqiptare janë pikërisht gratë të cilat, ende sot e kësaj dite, merren me përgatitjen e të ndjerit për varrim: e lajnë, e veshin dhe e qajnë në kor gjatë përgjimit në një lloj të kënduari që njihet si “kënga me ligje” (këngë zie). Në Shqipërinë mesjetare këto doke dhe zakone janë praktikuar edhe nga burrat, ndërsa në disa zona të Malit të Zi të populluara me shqiptarë etnikë, edhe sot e kësaj dite meshkujt i ‘shoqërojnë’ gratë në aktivitetin që zhvillohet gjatë përgjimit të të ndjerit si edhe para varrimit të tij.
Për sa i përket martesës, ajo ishte me siguri me mblesëri dhe bëhej në një moshë shumë të re në krahasim me standardin tonë të tanishëm: diku midis 12/13 vjeç për femrat dhe 14/16 vjeç për meshkujt, edhe pse këta të fundit mund të martoheshin në çdo moshë e me femra shumë herë më të reja se vetja. Martesa konsiderohej e shenjtë për Kishën dhe familja si bashkësia themelore e shoqërisë. [xv]
Jeta e gruas bizantine që i përkiste shtresës së mesme, shprehet A.M. Talbot, mund të ndahej në tri faza: fëmijëria, martesa/amësia dhe ajo e vejushës/pleqërisë. [xvi] Sipas rregullave të shoqërisë bizantine, gruaja ishte ajo që merrej me punët e shtëpisë dhe me sjelljen në jetë të shumë fëmijëve, por jeta e saj ishte në përgjithësi një jetë e vështirë, e ndonjëherë edhe e rrezikshme sepse shpesh ishte viktimë e dhunës brenda dhe jashtë mureve të shtëpise. Vrasjet e foshnjeve të gjinisë femërore ishin një praktikë mjaft e përhapur në shoqërinë bizantine të kohës, kështu që prindërit luteshin për të pasur fëmijë meshkuj. [xvii]  Lindja e këtij fenomeni mund të bazohet në faktin se mashkulli konsiderohej garantuesi i të ardhmes së familjes, pra shtylla e saj, i cili do të mirëmbante dhe siguronte të mirat ekonomike, dhe në rastin e shtresave të ulëta do të ofronte krahun e punës. Nëse një grua nuk mund të kishte fëmijë apo sillte në jetë vetëm trashëgimtarë femra, mund të ishte subjekt i diskriminimit ose, në rastin më të keq, viktimë e vrasjeve. Një shembull në këtë drejtim është Perandorja Irena (Bertha e Sulzbach), e cila sipas Michele Siro vdes rreth vitit 1160 e helmuar nga bashkëshorti i saj, Manuel Komneni, pasi ajo kishte sjellë në jetë vetëm trashëgimtare femra. [xviii]
Edhe në vepren e lartëpërmendur të Lorenzo Miniatit gjejmë informacione të tjera interesante në lidhje me gratë viktima të dhunës: “Perandori Manuel pati dy gra dhe një konkubinë. E para ishte një zonjë që ridhte nga një familje gjermane me origjinë të lashtë e të fisme me emrin Bertha, që do të thotë në greqisht Irena, e bija e Berengarit të II Kont i fuqishëm i Sultzbach, e cila nuk ishte aq e bukur sa ishte e këndëshme dhe e devotshme; ai e donte atë përzemërsisht dhe lindi me të katër vajza femra, gra të bukura, dhe asnjë mashkull: Theodora që u martua me Henrikun – Duka i Austrisë; Matilda që u martua me Guljemin – Konti i Monte Pessulana; Polina që u martua me Almeriko – Mbret i Jeruzalemit; Cyrmaria që u martua me Bela – Mbret i III i Hungarisë; gjeta në një dorëshkrim të lashtë grek se Perandori Manuel, nuk mundi të kishte me Perandoren e lartëpërmendur asnjë trashëgimtar mashkull por vetëm femra; Patriarku i Kostandinopojës, i gjithëditshmi Kozma i Athinës, prelat i devotshëm, u akuzua gabimisht përpara Perandorit nga disa Peshkopë kundërshtar të tij qe u shprehën se ai (Kozmai i Athinës) punonte për t’ia dhënë Perandorinë Isakut Sebastokrator, vëllait të madh; Perandori u zemërua keqas kundra tij dhe meqënëse ishte xheloz për kurorën e rrëzoi nga dinjiteti i të qënurit Patriark; ndaj Patriarku i varfër i indinjuar nga kjo fyerje mallkoi barkun e Perandores … që ajo të mos lindte kurrë fëmijë meshkuj, trashëgimtar të Perandorisë, si në fakt ashtu edhe ndodhi.” (ita. “Hebbe l’Imperador Manuele due mogli, e una concubina. La prima fu una Signora Alemana, nata di antica e nobilissima stirpe Tedesca, chiamata Berta, che vuol dire in Greco Irene, figliuola di Berengario Primo, potentissimo Conte di Sultzbach, la quale non era tanto bella, quanto gratiosa, e divota; con tutto ciò l’amava Egli cordialmente, e fece con Essa quattro figliuole femmine, bellissime Donne , e nessun maschio, ciò Theodora che fu maritata in Henrico Duca d’Austria, Matilde fu Moglie di Guglielmo Conte di Monte Pessulana, Polina fu maritata in Almerico Re di Gerusalemme, e Cyrmaria fu Moglie di Bela Terzo Re d’Ungheria. Trovo in un antico manoscritto Greco, che l’Imperador Manuele non poté mai fare con l’Imperatrice suddetta nissun figliolo maschio, ma tutte femmine; perché il Patriarca di Costantinopoli Cosmo d’Atene dottissimo, e divotissimo Prelato, fu accusato falsamente da alcuni Vescovi suoi contrari avanti l’Imperatore, col dirgli che Lui procurava con tutto il possibile di dare l’Imperio ad Isaacio, Sebastocratore Suo fratello maggiore; Onde l’Imperatore si alterà grandamente contro di lui, come geloso della sua Corona, che per ciò lo fece deporre da quella, dignita Patriarcale. Onde il povero Patriarca sdegnato di questo affronto maledì il ventre dell’Imperatrice…accionchè non potesse fare mai figliuoli maschi, successori nell’Impero, come in effetto così successe.”) [xix]
Miniati citon fjalët e Patriarkut Kozma të Athinës: “Le të mësojnë pra Princat Sundimtare nga ky ndëshkim i rreptë që Perëndia i ka dërguar Perandorit Manuel, nëpërmjet këtij Prifti të mirë, që të mos përbuzin dhe të mos keqtrajtojnë Prelatët dhe Priftërinjtë e tyre, në mënyrë që të mos u ndodhë një ndëshkim me i keq se ky.” (ita. “Imparino dunque i Principi Sovrani da questo rigoroso castigo che mandò l’Iddio all’Imperator Manuele, ad’intercessione di questo suo buon Sacerdote, di non disprezzare, e mal trattare i loro Prelati, e Sacerdoti, acciochè a loro non succeda alcun’altro castigo, peggior di questo.” Mbështetësit e Manuelit u përpoqën të krijonin si të besueshme idenë se shkaku i vdekjes (së Perandores) ishte një mallkim i nisur nga Patriarku Kozma i Athinës, por ka shumë mundësi që në fakt të bëhej fjalë për një ‘uxoricidio’ (lat; vrasje bashkëshortore). Në këtë mënyrë të ngjashme mund të eliminoheshin edhe kundërshtarët e tjerë të Perandorit.
Dhuna që ushtrohej ndaj grave prej burrave të tyre zhvillohej në shumicën e rasteve brenda mureve të shtëpisë. Patlagean na sjell shembullin e ‘Maria la Giovane’ e cila pas akuzave fallco që i bënë për tradhti bashkëshortore, u keqtrajtua: atë e rrahën, e tërhoqën zvarrë prej flokësh dhe e goditën deri në vdekje. [xx] Në shoqërinë bizantine nuk ishin të rralla rastet e shkurorëzimit, edhe pse duke nisur prej gjysmës së dytë të shekullit të gjashtë shkurorëzimi u ndalua. [xxi] Megjithatë, arsyet e mundshme për tu divorcuar parashikoheshin nga ligji në fuqi; kështu për shembull, gjatë sundimit të Justinianit, bashkëshorti mund të kërkonte shkurorëzimin nëse bashkëshortja ishte fajtore për shkelje kurore. Ligji e parashikonte divorcin në raste të tilla si: marrëdhëniet e shumta fizike të gruas, impotenca e bashkëshortit, vrasjet në tentativë ose në raste sëmundjesh. [xxii] Një alternativë përkundrejt divorcit ishte ndarja e çiftit për arsye të zgjedhjes së një jete kishtare si murg ose murgesh në manastir. [xxiii] Në raste të rralla disa gra që përqafonin shënjtërinë, shuguroheshin si virgjëresha dhe për këtë arsye kishin refuzuar edhe seksualitetin. [xxiv] Me siguri nuk kanë munguar ato raste në të cilat, pas vdekjes së kryefamiljarit, gruaja, duke zëvendësuar bashkëshortin e saj nuk mund të rimartohej, sidomos në ato raste kur fëmijët ishin ende në moshë të brishtë. Kjo zgjedhje do të thoshte sakrifica të mëtejshme për femrën: pik së pari duhej te jepte dorëheqjen prej seksualitetit të saj; së dyti duhej të simulonte përngjashmërinë me një mashkull. Një shembull interesant i këtij simulimi nga ana e femrës na vjen prej një praktike ballkanike, e më konkretisht nga veriu i Shqipërisë, në zonat rurale dhe malore ku akoma egziston dukuria ku gratë “përpiqen të bëhen burra” duke u thirrur me emrin “virgjëresha të betuara”. Disa studiues perëndimor dhe shqiptarë që e kanë analizuar këtë zakon, besojnë se praktika i përket periudhës mesjetare, por sipas mendimit tim, kjo traditë është akoma edhe më e hershme. Një “virgjëreshë e betuar” që nga momenti që zgjidhte këtë lloj jetese, duke hequr dorë prej seksualitetit të saj e duke mos u martuar, simulonte mashkullin në të gjitha aspektet e jetës. Në fakt, ajo vishej si një mashkull duke fashuar gjoksin në përpjekje që ta fshihte e madje ulej së bashku me meshkujt. Bashkësia shoqërore e pranonte një dukuri të tillë që nga momenti kur femra kryente një betim të shenjtë përpara Zotit dhe përpara komunitetit. Me sa duket kjo dukuri e lashtë sociale qeverisej nga ligji tradicional i Kanunit, një kod zakonor shqiptar që daton në formë të shkruar në shekullin e pesëmbëdhjetë pas Krishtit dhe i cili është aplikuar në zonat malore të Shqipërisë. Sipas Kanunit, betimi i transformimit zhvillohej përpara 12 meshkujve të fshatit, pas të cilit “virgjëresha” fillonte e sillej në menyre mashkullore, merrte emrin e një mashkulli, mund të mbante armë e gjithashtu kishte të drejtë të qëndronte me burrat në të njëjtën dhomë ku grave nuk u lejohej. Virgjëreshat fitonin të drejtën për të blerë, shitur dhe qeverisur pronën, gjithashtu mund të merrnin pjesë në luftrat dhe në hakmarrjet midis klaneve. [xxv] Një studim interesant që ka të bëjë me këtë dukuri është zhvilluar nga antropologia britanike Antonia Jang në librin e saj “Women who become men: Albanian sworn virgins”.

Përfundim.
Pavarësisht se qëndrimi i bizantinëve ndaj grave ishte shpesh mizor, negativ dhe me paragjykime, gruaja ishte përherë boshti i familjes. Ashtu si në të gjitha shoqëritë patriarkale, sikurse në të vërtetë ishte edhe ajo bizantine, këto paragjykime ndaj grave ndoshta ushqeheshin kryesisht nga kisha meqënëse në bazë të teksteve të shenjta Eva ishte gruaja e parë që mëkatoi e tunduar nga ‘djalli’. Por, ashtu siç na e sjell edhe Talbot në rastin e poetes Cassia (shek. i IX-të) gjatë një shkëmbimi opinionesh me perandorin Teofil të cilit i shpreh se: “Kursi i tërë rigjenerimit të njeriut nisi nga një grua”[xxvi] Pra, në fund të fundit, figura femërore ka qënë dhe do të jetë ajo që gjithmon do të rigjenerojë dhe ushqejë të tashmen dhe të ardhmen e njerëzimit.

(publikuar ne gazeten Standard 28.04.2014.  http://www.standard.al/femra-ne-boten-bizantine/  )

sabato 15 febbraio 2014

KUKUZELIKA



nga At Lorenzo Tardo

(nxori nga arkivat: Etnor Canaj; përktheu në shqip: Brunilda Ternova)


"... I është dhënë emërtimi "Kukuzelika" (ita: Kukuzélica) nga emri i mjeshtërit Jan Kukuzéli, i cili jetoi në oborrin perandorak të Konstandinopojës në fund të shekullit të XIII dhe fillim të shekullit të XIV ku punonte me funksionin e Mjeshtrit. 
Që në fillim të shekullit të katërmbëdhjetë gjejmë gjurmë të pranisë së shqiptarëve në Italinë e Jugut të cilët nevojiteshin dhe kërkoheshin nga mbretërit dhe zotërinjtë e ndryshëm të Mbretërisë së Dy Sicilive si mercenarë, detyrë të cilën ata e kryenin me trimëri.  
Duke nisur që nga rënia e Kostandinopojës në duart e turqve  në vitin 1453, fillon eksodi i vërtetë i shqiptarëve dhe i grekëve të Shqipërisë dhe Moresë drejt brigjeve, tokave dhe ishujve të Italisë jugore. Ky eksod do të vazhdojë në valë të njëpasnjëshme deri pothuajse në fillim të 1700. Mërgimtarët u shpërndanë në Molise, Puglia, Campania, Basilicata, Kalabri dhe Sicili. Ata sollën me vete trashëgiminë kulturore, fetare dhe folkloristike që zotëronin dhe e cila është ruajtur ende në disa nga fshatrat që kishin themeluar ku, është mëse legjitime - më lejoni këtë dalje nga tema -  të admirohen kostumet e çmuara femërore që vishen në rrethana të veçanta.
Meqëse këta mërgimtar i përkisnin ritit orthodoks bizantin - duke e ruajtur mes vështirësive të panumërta - ,  rrjedhimisht ruajtën edhe repertorin e këngëve që e shoqërojnë këtë rit dhe që ilustrojnë solemnitetin e ceremonive liturgjike duke nxjerrë në pah tiparet karakteristike të tij.
Për këtë arsye mund të konkludojmë se këngët  tradicionale liturgjike siciliano-shqiptare janë të lidhura me traditën bizantine të shekullit të pesëmbëdhjetë, traditë që është ndikuar nga mjeshtri i  oborrit perandorak të Konstandinopojës, Jan Kukuzéli, i cili shpiku grupet e neuma-ve  (ita: neuma) të cilat shërbenin për të shprehur: disa prej tyre 11 vlerat ritmike, ndërsa të tjerët modulimin e zërit për secilin shenjë të soneteve.  Nga dorëshkrimet muzikore -  konkludon At Bartolomeo Di Salvo pas shume vitesh studimi - , nxirret përfundimi se ishte formuar tradita  Kukuzélike e cila  nis nga këngë që i përkasin traditave më të lashta;...”
(Shkëputur prej: "P. LORENZO TARDO E LA MUSICA BIZANTINA" Shoqata Kulturore  "NICOLO' CHETTA" në CONTESSA ENTELLINA , Palermo).

Shënim nga Etnor Canaj: Pra, shqiptarët mesjetar të cilët jetojnë prej më tepër se 500-vjet në Siçili janë gati të vetmit që ruajnë ende sot këtë traditë të vjetër të kënduari, pra mënyrën e të kënduarit kishtar bizantin e quajtur "Kukuzelika". Asnjë popull tjetër apo institucion kishtar tjetër në Ballkan apo edhe më gjerë nuk ruan këtë formë të kënduari. Nëse Kukuzeli do ishte sllav/bullgar apo grek, tek e fundit do kishte lënë gjurmë të paktën nëpër kishat ortodokse të tyre (sllavëve dhe grekëve), por ja që diçka e tillë ruhet vetëm prej shqiptarëve-arbërore!

Shënim nga Brunilda Ternova - Pak histori mbi muzikën bizantine: Në historinë e muzikës bizantine, njihen pesë etapa (periudha) në të cilat ka kaluar muzika kishtare e ritit orthodhoks, etapa të cilat tashmë janë të njohura dhe të aprovuara në parim nga studiuesit evropianë e më gjerë por, me dasi te shumta për kohëzgjatjen dhe për karakteristika të vecanta të seciles prej tyre. Periudha e parë është periudha e të kënduarit ekfonetik, si dhe e shkrimit që u ngrit mbi këtë bazë ekfonetike, qe perfshin shekujt ~ IV-XV. Pas kësaj etape të parë dhe tepër të rëndësishme për ngritjen e një sistemi shenjash, ose siç njihen me termin neuma, vijojnë katër periudhat e tjera në të cilat zhvillohet muzika dhe shkrimi bizantin e, konkretisht, periudha e dytë – paleobizantine (~ IX-XIII) periudha e tretë – mediobizantine (~XII-XV) periudha e katërt – kukuzeliane (~XIV-XIX) dhe periudha e pestë – krisantine (çereku i  parë i  shek. XIX). Në Shqipëri ruhen dorëshkrime të periudhave të ndryshme muzikore, të cilat janë pjesë e fondit të AQSH (Fondi 488). Gjithësej janë 18 kodikë të periudhave të ndryshme. Nga këta, 9 janë kodikë me shkrim muzikor ekfonetik dhe 2 janë fragmente kodikësh, ku janë gjetur neuma muzikore ekfonetike. Ky fond dorëshkrimesh muzikore, hapet me Kodikun e Purpurt të Beratit, “Beratinus-1” të shek. VI, tek i cili janë gjetur neuma ekfonetike në 3 fletë sipas studiuesit S. Shupo.Të dhënat dhe veçoritë e shkrimit muzikor të kodikëve të Beratit nr. 3, Vlorës nr. 7, Beratit nr. 8, 15, 16, 21, 26 dhe 89 japin një panoramë të qartë e të plotë të perdorimit të këtyre shenjave, kombinimeve të ciftëzuara të tyre në mënyra të ndryshme, po ashtu edhe mbivendosjeve, shtimeve të neumave, të cilat dallohen përmes ndryshimeve të ngjyrës me të cilën janë shkruar ( kafe, të kuqe, blu, të zezë) si dhe paraqitjes kaligrafike të tyre (kodikët e Beratit nr. 8, 16, 21).Veçohet, në këtë rradhë kodikësh ekfonetikë, kodiku i Beratit nr.16, tek i cili vihen re qartë karakteristikat e sipërpërmendura, duke e pozicionuar këtë kodik si më të spikaturin e kësaj periudhe.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------

In lingua italiana:   "KUKUZELICA - di  Padre Lorenzo Tardo

"E' stata data la denominazione di "Kukuzélica" dal nome del Maestro Giovanni Kukuzélis, vissuto alla corte imperiale di Costantinopoli tra la fine del secolo XIII e l'inizio del secolo XIV in vista della personalità del Maestro.
Già nel secolo XIV troviamo tracce della presenza degli Albanesi nell'Italia meridionale: essi erano richiesti e chiamati dai Re e dai Signorotti del Regno delle due Sicilie in qualità di mercenari ed assolvevano valorosamente al compito loro affidato. Dalla caduta di Costantinopoli nelle mani dei Turchi nel 1453, inizia l'esodo vero e proprio delle popolazioni albanesi e greche dell'Albania e della Morea, verso le coste e le terre dell'Italia meridionale ed insulare; esodo che si protrae in ondate successive fin quasi agli inizi del 1700. Gli esuli si sparsero in Molise, Puglia, Campania, Basilicata, Calabria e in Sicilia. Essi portarono il patrimonio culturale, religioso e folkloristico in loro possesso; patrimonio che ancora oggi si conserva in alcuni dei paesi da essi fondati, dove è lecito altresì, mi sia consentita questa digressione, ammirare i preziosi costumi femminili indossati in particolari circostanze.
Essendo questi esuli tutti di rito bizantino greco (ortodosso), conservarono, tra innumerevoli difficoltà, il rito bizantino e, di conseguenza, anche il repertorio dei canti che lo accompagnano e che ne illustrano la solennità delle cerimonie liturgiche e ne mettono in luce le caratteristiche.
Si può quindi affermare che i canti tradizionali liturgici siculo-albanesi si riallacciano alla tradizione bizantina del XV secolo, tradizione che ha subito l'influsso del maestro di cappella della corte imperiale di Costantinopoli Giovanni Kukuzélis, il quale inventò dei gruppi di neumi che dovevano servire ad esprimere gli uni 11 valore ritmico, gli altri la modulazione di voce propria a ciascun segno sonetico.
Dai manoscritti musicali, conclude dopo anni di studio Padre Bartolomeo Di Salvo, si evince che la tradizione Kukuzélica era formata: parte da canti appartenenti a tradizioni più antiche; ..."
("P. LORENZO TARDO E LA MUSICA BIZANTINA" - ASSOCIAZIONE CULTURALE
"NICOLO' CHETTA", CONTESSA ENTELLINA , PALERMO) -

sabato 27 luglio 2013

Midis arkitekturës së Rilindjes dhe Pavarsisë Shqiptare: në Campomarino ekspozita e Luzati-t.


(përktheu nga italishtja në shqip: Brunilda Ternova)



Ditën e dielë, më 28 korrik në orën 19:00, pranë Pallatit Norante, seli e Institutit të Kulturës së Campomarino (arbërisht: Këmarini), do të përurohet ekspozita artistike e titulluar “Nikolla Idromeni – Personazh i Arkitekturës së Rilindjes dhe Pavarësisë Shqipëtare” (ita: “Nikola Idromeno - Personaggio dell’Architettura del Rinascimento e dell’Indipendenza Albanese”) e konceptuar dhe nën kujdesin e  Dr. Skënder Luzatit nga Tirana.

Inaugurimi i ekspozitës  – që do të qëndrojë e hapur duke nisur nga data 28 korrik deri me 30 korrik, nga ora 19:00 deri me 21:00, –  do të zhvillohet me anë të një konference të kryesuar nga kuratori Skënder Luzati, autor i monografisë homonime mbi urbanistikën dhe arkitekturën e qytetit të Shkodrës, libër i cili edhe do të prezantohet përpara publikut me këtë rast.

Profesor Luzati ka mbuluar pozicionin e Sekretarit të parë të Shoqatës së Arkitektëve, ka qënë anëtar i Lidhjes së Artistëve të Shqipërisë dhe ka zhvilluar aktivitetin e tij pranë Akademisë së Shkencave duke punuar për dymbëdhjetë vjet në fushat e studimit të arkitekturës. Në kërkimet e tij, përfshih këtu edhe tezën e doktoraturës, i ka dedikuar një vend të shquar veprave të artistit shkodran Nikollë Idromeno –  personalitet poliedrik që kreu studimet e Arteve të Bukura në Venecia e i cili ishte një novator i madh në fushën e arkitekturës, planifikimit urban, pikturës, fotografisë dhe skenografisë shqiptare.

Kjo veprimtari, e sponsorizuar nga Ministria e Kulturës, përfaqson një moment të thellimit kulturor dhe historik dedikuar origjinës albanofone të Campomarino-s (arbërisht: Këmarini),.

“Është emocionuese të kemi në sallonin tonë kulturor një mysafir si Dr. Luzati i cili, me kumtesen e studimeve të tij, do të na lejojë të përjetojmë një fazë historiko-ekonomike të Shkodrës me rëndësi jetike në kontekstin e Rilindjes dhe Pavarësisë Shqiptare. Figura e Idromenos do të mbahet mend dhe do të festohet sepse ishte vendimtare në kontekstin e arkitekturës së atij momenti historik duke u karakterizuar nga një kapacitet i madh krijues.” – u shpreh këshilltarja Giuseppina Occhionero.

Falë Presidentes së shoqatës “Borgo Antico”, zonjës Costanza Carriero, një kampion  përfaqësues i ekspozitës do të ekspozohet përgjat rrugëve të Paese Vecchio – Hora a Vjetër, me rastin e Natës së Bardhë të Solidaritetit të shtunën më datë 27 korrik. Veprimtaria, e cila përforcon lidhjet midis dy brigjeve të Adriatikut e në veçanti midis rajonit të Molise-s, Shkodrës dhe Tiranës, si rezultat i sinergjisë ndërmjet Ministrisë së Kulturës dhe Shoqatës “Borgo Antico” të Campomarino-s, u organizua nga zonja Maria Assunta Fazzano ndërkohë që përgatitjet për ekspozitën u kryen nga zonja Giovanna Raspa – të dyja bashkarisht konsulente të Formez/PA te Rajonit të Molise-s.



Link në gjuhën italiane: http://arberiaitalia.blogspot.it/2013/07/nikola-idromeno-personaggio.html